تاسیان

خانه دلتنگ غروبی خفه بود

مثل امروز که تنگ است دلم.

پدرم گفت: چراغ

و شب از شب پر شد.

من به خود گفتم: یک روز گذشت

مادرم آه کشید:

زود برخواهدگشت.

ابری آهسته به چشمم لغزید

و سپس خوابم برد .

که گمان داشت که هست این همه درد

در کمین دل آن کودک خرد؟

آری آن روز چو می رفت کسی

داشتم آمدنش را باور

من نمی دانستم

معنی هرگز را

تو چرا باز نگشتی دیگر؟

آه ای واژه ی شوم

خو نکرده ست دلم با تو هنوز

من پس از این همه سال

چشم دارم در راه

که بیایند عزیزانم، آه!

"تاسیان" گیلکی شده واژه کهن "تاسه" است که در فرهنگ واژگان دهخدا به معنای "غم آمیخته با بیقراری" و در فرهنگ دکتر معین به معنای"اندوه ناشی از سفر عزیزی" تعریف شده است و اکنون نام یک شعر وهمچنین نام کتابی است حاوی کلیه آثار نیمایی استاد ابتهاج مشتمل بر 87 قطعه شعر و در204 صفحه که توسط انتشارات کارنامه در سال 1385 منتشر شده است.

به حق انتخاب این نام بر این اثر انتخاب هوشمندانه ای توسط استاد بوده زیرا که چون ژرف بنگریم این کتاب غمنامه ای است پر درد برای سفر عزیزانی که سایه همواره امید بازگشت مادی یا معنوی آنها را داشته است.

قطعه شعر"تاسیان" فضای پر درد و غم گذشته دوری را به تصویر می کشد که درآن شاعر شبی از کودکی خود را به خاطر می آورد که در آن وداعی تلخ و جانکاه با پدر خویش داشته است، پدری که به سفری بی بازگشت رفته اما هنوز شاعر در امید بازگشت اوست.

شعر "ارغوان" نیز برگرفته از همین مجموعه و از آثار معروف استاد ابتهاج است. در این شعر که شاعر  گویی در آن با درخت حیاط خانه خویش سخن می گوید، تصویری از یک زندان مخوف ارائه شده و ارغوان که نماد معشوق دورمانده و تمام آرزوهای دست نیافته شاعر است خطاب او قرار گرفته است.

در ادامه، شعر ارغوان با صدای دلنشین خود استاد ابتهاج قرار داده شده که اجرای زنده ای از ایشان به همراه استاد لطفی در اسفندماه 1376 در کلن آلمان می باشد، امیدوارم شما نیز چون من لذت ببرید...

  ارغوان

ارغوان! شاخه همخون جدا مانده من

آسمان تو چه رنگ است امروز؟

آفتابی است هوا؟یا گرفته است هنوز؟

 من درین گوشه كه از دنیا بیرون است،

آسمانی به سرم نیست،از بهاران خبرم نیست،

آن چه می بینم دیوار است.

آه، این سخت سیاه آن چنان نزدیك است

كه چو بر می كشم از سینه نفس

نفسم را بر می گرداند.

 ره چنان بسته كه پرواز نگه ، در همین یك قدمی می‌ماند.

 كورسویی ز چراغی رنجور، قصه پرداز شب ظلمانی است.

 نفسم می گیرد، كه هوا هم این جا زندانی است.

هرچه با من این جاست،  رنگ رخ باخته است

آفتابی هرگزگوشه چشمی هم بر فراموشی این دخمه نینداخته است.

 اندر این گوشه خاموش فراموش شده، كز دم سردش هر شمعی خاموش شده،

یاد رنگینی در خاطر من گریه می انگیزد.

 ارغوانم آنجاست

ارغوانم تنهاست

ارغوانم دارد می گرید

چون دل من كه چنین خون آلود هر دم از دیده فرو می ریزد. 

ارغوان! این چه رازی است كه هر بار بهار

با عزای دل ما می آید

كه زمین هر سال از خون پرستوها رنگین است

واین چنین بر جگر سوختگان

داغ بر داغ می افزاید

 ارغوان!پنجه خونین زمین!

دامن صبح بگیر وز سواران خرامنده خورشید بپرس

كی براین دره غم می‌گذرند؟ 

ارغوان !خوشه ی خون!

بامدادان كه كبوترها بر لب پنجره باز سحر غلغه می آغازند،

جام گلرنگ مرا بر سر دست بگیر،به تماشاگه پرواز ببر. آه !

بشتاب كه هم پروازان نگران غم هم پروازند. 

ارغوان ! بیرق گلگون بهار !

تو بر افراشته باش

شعر خونبار منی

یاد رنگین رفیقانم رابر زبان داشته باش.

تو بخوان نغمه ناخوانده من.

 ارغوان! شاخه همخون جدا مانده من!

یکی از کهن ترین داستانهای عاشقانه پارسی داستان عشق دو دلداده به نامهای "وامق و عذرا" است که توسط عده بسیاری از شاعران به صورت نظم روایت شده است. بنیاد این داستان را برخی یونانی و عده ای ایرانی و بعضی عربی دانسته اند که احتمال بر یونانی بودن اصل داستان بیشتر میرود و بر اساس چنانچه در تاریخ آمده قدیمی ترین روایات نیز توسط عنصری و سپس طرسوسی به نگارش در آمده است.

وامق پسر یكى از پادشاهان عرب است كه خداوند به دعاى درویشى بدو بخشیده است. او در جوانى شیفته محبوبى بى وفا است ، سر به بیابان ها مى گذارد و با كاروانى به كشمیر مى رود در آنجا عذرا را كه كاملاً شبیه معشوق اوست مى بیند و شیفته یكدیگر مى شوند، وامق به بهانه باغبانى كردن، محبوب را دیدار مى كند و راز دلدادگى مى گوید. پدر و مادر عذرا چون عشق این دو نفر را درمى یابند دختر را در خانه زندانى مى كنند، در نتیجه وامق از اندوه مى میرد و عذرا نیز خود را مى كشد.

از حکایت وامق و عذرای عنصری جز ابیاتی پراکنده چیزی در دسترس نیست و من نیز ناچار به اشارتی کوتاه از استاد سخن سعدی، بسنده می کنم که:

فرهاد را چو بر رخ شیرین نظر فتاد

دودش به سر درآمد و از پای درفتاد

مجنون ز جام طلعت لیلی چو مست شد

فارغ ز مادر و پدر و سیم و زر فتاد

رامین چو اختیار غم عشق ویس كرد

یك بارگی جدا ز كلاه و كمر فتاد

وامق چو كارش از غم عذرا به جان رسید

كارش مدام با غم و آه سحر فتاد

زین گونه صد هزار كس از پیر و از جوان

مست از شراب عشق چو من بی‌خبر فتاد

بسیار كس شدند اسیر كمند عشق

تنها نه از برای من این شور و شر فتاد

روزی به دلبری نظری كرد چشم من

زان یك نظر مرا دو جهان از نظر فتاد

عشق آمد آن چنان به دلم درزد آتشی

كز وی هزار سوز مرا در جگر فتاد

بر من مگیر اگر شدم آشفته دل ز عشق

مانند این بسی ز قضا و قدر فتاد

سعدی ز خلق چند نهان راز دل كنی

چون ماجرای عشق تو یك یك به درفتاد

مرا وبلاگی از دوستان با همین آدرس و نیز تفکری چند بر احوال نویستده اش، به فکر تحقیقی چنین بر این اثر جاودان انداخت. دراین میان بی انصافی محض دیدم که حالا که کنسرت استاد به پایان رسیده، دیگر یادی از آن یوسف خوشنام و خسروی شیرین سخن نکنم، پس به توصیه همان دوستان! نیز اثر بی همتای دیگری از استاد در ادامه قرار دادم که چون همیشه هوش از سر مشتاقان ببرد. پس ضمن آنکه کل مطالب این یادداشت را به این دوست عزیز تقدیم می کنم توضیحی چند بر این شاهکار می دهم آن هم اینکه این قطعه در گوشه های مختلفی از دستگاههای همایون و شور و آواز دشتی حرکت می کند اما مهمترین بخش این اثر به اعتقاد من آواز دیلمان بسیار زیبای استاد (در ابیات چهارم و پنجم) و فرود استادانه ایشان به شور و سپس بازگشتشان به همایون است که در نوع خود کاری شایسته ستایش است.

باشد که خداوند آرزوی عشاق را برآورده سازد و همگی مارا همانگونه که شاعر شوریده بیان کرده و بر کلام استاد جاری شده، لایق عشقی چنین شور انگیز و جاودان نماید...

چه خوش باشد كه دلدارم تو باشی                    ندیم و مونس و یارم تو باشی

دل پر درد را درمان تو سازی                            شفای جان بیمارم تو باشی

اگر جمله جهانم خصم گردند                          نترسم، چون نگهدارم تو باشی

همی نالم چو بلبل در سحرگاه                           به بوی آنكه گلزارم تو باشی

چو گویم وصف حسن ماهرویی              غرض زان زلف و رخسارم تو باشی

اگر نام تو گویم ور نگویم                                   مراد جمله گفتارم تو باشی

از آن دل در تو بندم، چون عراقی                  كه می‌خواهم كه دلدارم تو باشی

«خواننده: استاد محمد رضا شجریان/ دستگاه: همایون / همنوازی سنتور: منصور صارمی»               شاعر: فخر الدین عراقی